Tijdens onze vakantie bracht ik een bezoek aan het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Deze keer ging ik erheen met een bijzondere aanleiding: het thema Schattenberg. In 2026 is het precies 75 jaar geleden dat de eerste Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen in het voormalige Kamp Westerbork aankwamen. Het Herinneringscentrum heeft daarom 2026 uitgeroepen tot het Themajaar Schattenberg.

Wie aan Westerbork denkt, denkt als eerste aan de Tweede Wereldoorlog en de Joodse slachtoffers die vanuit het kamp naar de vernietigingskampen werden gedeporteerd. Maar de geschiedenis van deze plek ging na de oorlog verder. Het terrein kreeg een nieuwe bestemming en werd een woonoord voor verschillende groepen. Juist die naoorlogse geschiedenis krijgt nu steeds nadrukkelijker een plek binnen het Herinneringscentrum.

Na de oorlog lag de naam Kamp Westerbork gevoelig. In 1949 kreeg het terrein daarom de naam Schattenberg, een oude veldnaam uit de omgeving. De naam zou verwijzen naar de grafheuvels in het landschap, waarin mensen hun overledenen met hun ‘schatten’ begroeven.

Vanaf 1950 kwamen er onder meer Indische Nederlanders aan. De barakken waren nog lang niet geschikt voor bewoning en moesten op korte termijn worden opgeknapt. In 1951 arriveerden de eerste Molukse KNIL-militairen met hun gezinnen in Schattenberg. In totaal zouden ongeveer 3.000 Molukkers hier worden ondergebracht. Veel van de mannen hadden in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) gediend.

Tentoonstellingen, rondleidingen, herdenkingen en educatieve activiteiten vertellen de verschillende verhalen die hier samenkomen. Ook persoonlijke verhalen krijgen daarbij veel aandacht. Zo brengt fotografe Maria Austria in haar werk mensen en momenten uit verschillende periodes van de geschiedenis in beeld.

Het leven in Schattenberg was niet gemakkelijk. Gezinnen kregen een compartiment in een van de lange barakken. Er was weinig privacy en de voorzieningen waren primitief. Bovendien lag het woonoord geïsoleerd in het Drentse landschap. Toch ontstond er ondanks deze omstandigheden een hechte gemeenschap. Er waren kerkdiensten en andere religieuze activiteiten, muziek, sport en allerlei vormen van gemeenschapsleven. De bewoners bouwden er een eigen sociale en culturele wereld op. Schattenberg werd daarmee niet alleen een plaats van wachten, maar ook een plek waar nieuwe generaties opgroeiden en waar een belangrijk deel van de Molukse geschiedenis in Nederland vorm kreeg.

De geschiedenis verliep niet zonder spanningen. In 1958 brandden drie barakken af en in de jaren zestig begonnen steeds meer gezinnen het woonoord te verlaten. Uiteindelijk kwam in 1971 een einde aan de bewoning van Schattenberg. Het woonoord werd ontruimd om plaats te maken voor de radiosterrenwacht. De bewoners waren inmiddels verspreid geraakt over verschillende plaatsen. Zo ontstonden en groeiden onder meer Molukse gemeenschappen in Assen, Bovensmilde en andere Nederlandse gemeenten. De ervaringen in Schattenberg bleven echter onderdeel van hun gezamenlijke geschiedenis.

Het bijzondere aan het Themajaar Schattenberg is dat het Herinneringscentrum de naoorlogse bewoningsgeschiedenis nadrukkelijk onderdeel maakt van het verhaal van Westerbork.

De installatie Kinderen van Schattenberg laat eveneens zien hoe de geschiedenis doorwerkt in volgende generaties.

Het verblijf van de Molukkers in Nederland was aanvankelijk als tijdelijk bedoeld. Er was de verwachting dat zij uiteindelijk naar de Molukken zouden kunnen terugkeren. Die terugkeer kwam er echter niet. Wat begon als een tijdelijk verblijf, groeide uit tot een langdurige en bepalende periode in de geschiedenis van de Molukse gemeenschap in Nederland. De kist bleef gepakt. Ook na het vertrek uit Schattenberg verhuisde die mee naar de nieuwe Molukse woonwijken, onder meer in Assen, Bovensmilde, Zwolle en Ommen.

Wie meer wil lezen over het verhaal van de Molukkers in voormaling Kamp Westerbork kan ik de website van Ons Land van harte aanbevelen.