In dit bericht op mijn weblog schreef ik over de opvang van Molukkers in Schattenberg en over het themajaar Schattenberg, dat in 2026 centraal staat bij het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. In het bericht van vandaag gaan we een stap terug in de tijd, naar de meest aangrijpende periode uit de geschiedenis van deze plek. Naar de jaren waarin Kamp Westerbork door de nazi’s werd gebruikt als doorgangskamp.

Tussen juli 1942 en september 1944 vertrokken vanuit Westerbork meer dan honderd treinen richting het oosten. Bijna 107.000 Joden werden vanuit Nederland via Westerbork gedeporteerd. Daarnaast werden 245 Sinti en Roma en enkele tientallen verzetsstrijders vanuit het kamp weggevoerd. De meeste treinen hadden Auschwitz als bestemming, maar ook Sobibor, Theresienstadt, Bergen-Belsen, Buchenwald en Ravensbrück stonden op de transportlijsten.

Na mijn bezoek aan het Herinneringscentrum fietste ik naar het voormalige kampterrein. Onderweg kwam ik langs de kisten waarop de aantallen staan vermeld die vanuit Westerbork zijn weggevoerd. Die cijfers maken op een indringende manier zichtbaar hoeveel mensen vanaf deze plek werden gedeporteerd, zonder te weten wat hen te wachten stond.

Ik kwam langs de commandantswoning. Het is een van de weinige gebouwen van het voormalige kamp die bewaard zijn gebleven en het pand is inmiddels een rijksmonument. Om de houten woning tegen verder verval te beschermen, is er een grote glazen kasconstructie omheen gebouwd. Voor meer informatie verwijs ik graag naar de website van Drenthe.

Bij de ingang van het terrein sloot ik mij aan bij een groep die net was begonnen aan een rondleiding. Tijdens de zomervakantie worden er vrijwel voortdurend rondleidingen gegeven en komen er veel bezoekers naar deze bijzondere plek. Wat ik mooi vind, is dat er ook zoveel kinderen en jongeren bij zijn. Zij luisteren naar de verhalen en ontdekken een geschiedenis die steeds verder van hun eigen belevingswereld af komt te staan. Juist daarom is het belangrijk dat ook deze generatie de verhalen blijft horen en begrijpen wat hier is gebeurd. Herdenken is niet alleen iets van vroeger of van een oudere generatie. Herdenken is van alle generaties!

Het prikkeldraad is een tastbare herinnering aan de functie die het kamp tijdens de Tweede Wereldoorlog had. Het vormde een harde grens tussen de gevangenen en de vrijheid daarbuiten. De lieflijke bloempjes die er nu tussen en langs het prikkeldraad groeien, vormen daarmee een schrijnend contrast. Zacht en kwetsbaar tegenover het harde prikkeldraad, dat ons herinnert aan de donkere geschiedenis van deze plek.

Naast het voormalige kampterrein staan veertien radiotelescopen opgesteld. De lange rij schotels vormt een opvallend contrast met de geschiedenis van deze plek. Toch hebben de telescopen op een bijzondere manier ook een verbinding met het verleden van Kamp Westerbork.

Een indrukwekkend verhaal vind ik dat van de Westerbork-telescoop in rouwstand. Tijdens herdenkingen, zoals op 4 mei, worden de veertien schotels in een vaste, neerwaartse stand gezet. De telescopen lijken daarmee een buiging te maken richting het voormalige kamp, als teken van respect en eerbied voor de slachtoffers die vanaf deze plek werden gedeporteerd.

In onderstaand filmpje is te zien hoe de telescopen in rouwstand worden gezet. De beelden bezorgen mij echt kippenvel.

De gids vertelde over een bijzondere pilot waarbij de contouren van de vroegere barakken zichtbaar worden gemaakt door ze in te zaaien met kruiden en bloemen. Zo wordt het verleden op een natuurlijke, subtiele manier weer zichtbaar in het landschap. Een moment dat ik kon vangen met mijn camera, was een jongetje dat tijdens de rondleiding op de grond ging zitten en bloemetjes plukte om er een klein boeketje van te maken. Zo gewoon en onschuldig, juist op deze bijzondere plek.

De luisterpalen vormen een stille gids door het voormalige kampterrein. Op plekken waar ooit barakken, werkplaatsen of het ziekenhuis stonden, hoor je via sobere zuilen korte fragmenten: stemmen van oud-gevangenen, dagboekfragmenten, historische informatie of juist bewuste stilte. Alle generaties luisterden naar deze indrukwekkende verhalen.

In het Herinneringscentrum is er veel aandacht voor het betrekken van kinderen bij de geschiedenis, onder andere met de kinderroute. Ze krijgen een routeboekje mee met verhalen en opdrachten. Mooi om te zien hoe een heel gezin hier samen mee bezig is. Vanaf een afstandje luisterde ik mee en hoorde ik hoeveel de kinderen al over deze geschiedenis konden vertellen. Met toestemming mocht ik foto’s maken van het moment waarop een meisje de Davidsster in haar boekje plakte.

De Honderdduizend Stenen vormen een van de meest indringende monumenten. Het monument bestaat uit 102.000 kleine, rechthoekige stenen: één voor iedere man, vrouw en kind die vanuit Westerbork werden gedeporteerd en niet terugkeerde. Op de linkerfoto is een meisje te zien die een tijd tussen de stenen zat Ze kijkt aandachtig naar de foto’s die tussen de stenen zijn geplaatst. Een klein en stil moment, maar het laat zien hoe deze plek ook op kinderen indruk kan maken.